O Branku – pesniku mladosti

Božidar KOVAČEK

Feljton o Branku Radičeviću Nenada Grujičića rađen je da široj čitalačkoj publici na popularan način približi ličnost pesnikovu. Odlučivši se za dobru kompilaciju, Nenad Grujičić se mahom oslanjao na sećanja Brankovih savremenika i na taj način za autentičan doživljaj ličnosti, ali i za onu riskantnu dokumentarnost koja nužno proizilazi iz subjektivnih viđenja i krhkosti pamćenja. Sentimentalni ton ne prelazi meru dobrog ukusa, niti ide ka jeftinim patetičnim glorifikacijama. Zaustavlja se tačno pri blagom golicanju emocija i radoznalosti svakodnevnih novinskih čitača, kod njihovog saosećanja sa pesnikovom sudbinom. Dakako da to budi interesovanje i za Brankovu poeziju, o kojoj se ovde malo govori, što upravo mami na prvo ili ponovno čitanje Brankovih stihova.
Bez sumnje, iza Grujičićevog teksta stoji i znanje pocrpljeno iz čitanja ozbiljne i naučne literature o Branku Radičeviću. Autor feljtona se, međutim, tim znanjima ne razmeće, jer ne želi da učenošću odbije one čitaoce koji nisu navikli na dublji umni napor. Grujičićev feljton legitimiše se kao štivo pogodno da populariše Branka Radičevića upravo u najširem krugu – među decom i omladinom. Malim, nepretencioznim, ali pošteno urađenim poslovima čini se ponekad mnogo, pa se nadam da će ova brošura Nenada Grujičića dosta učiniti za našu „u širokim masama“ jedva postojeću svest o kulturnoj baštini.

(1984)

Zilhad KLJUČANIN

Knjiga Nenada Grujičića „Branko, pesnik mladosti“ (Književna zajednica Novog Sada, 1984. god.) na svega pedesetak strana, ali začuđu­juće iscrpno, daje nam „skicu za životni portret“ jednog od najvećih pjesnika ovog podneblja – Branka Radičevića. „Bit biografije, naročito bit biografija umjetnika i pjesnika 19. vijeka je da se iz života shvati djelo“. Bez ove opaske njemačkog fi­lozofa H. G. Gadamera nije, zasigurno, ni Grujičićeva knjiga, no, ona više posredno, putem jedva zamjetljivih naznaka, hoće da uspostavi tu vezu izme­đu pjesnika i njegova djela. Grujičiću je prije bilo stalo do opisa u tančine životnog puta pjesnikova, kao i, čini se ponajviše, razbijanja mita o Branku Radićeviću kao krhkom, bolešljivom momčiću, kak­voga svi mi zamišljamo – u stvari, kako su nas u školi o njemu „dezinformisali“. To su dvije Grujičićeve polazišne tačke, koje su vidljive iz ove brošu­re, a kojih ćemo se u prikazu ove knjige, prven­stveno držati.
Životopis Branka Radičevića, Grujičić je sa „sitniča­vom“ tačnošću opisao, od samog pjesnikova rođe­nja pa do smrti. U stvari, prilično šire: od bliže is­torije roda Radičevića, pa do peripetija oko pjesni­kova groba. Između ta dva, krajišta odliskane su pjesnikove životne i topografske etape (Brod, Ze­mun, Karlovci, Temišvar, Beč), kao i odnosi sa: Vu­kom Karadžićem, Minom Karadžić, J. J. Zmajem, Svetozarom Svetozarem Miletićem, Đurom Daničićem i drugima. Za nas su, naravno, najinteresantniji Brankovi susreti sa emisarima narodnog jezika i njihov jezički međuodnošaj. Tako saznajemo da Vuk nije baš mario za Branka, izuzev što je mario za njegove pjesme. Me­đutim, i tu „književnom državniku“ Vuku Karadžiću nije bilo stalo do vrednovanja poezije, većma prije do mogućnosti narodnog jezika u njoj. „Brankove pjesme bile su Vuku samo sredstvo u borbi za na­rodni jezik i pravopis“ – kaže Grujičić.
Da li zbog Brankovih lirskih pjesma, koje nude iskričavost jednog krhkog stvorenja, ili, pak, zbog istorijskih, gotovo neminovnih skretanja imamo odranije  (statičnu!) sliku Branka Radičevića kao „bledolikog bolećivog junošu devojačke fizionomije“? Grujičića ne interesuje gornja dispolarnost u obliku upita, on kategorično, ali dokumentovano, za pjesnika tvrdi: „On je bio snažna momčina, pun života, energičan, kuražan, neobično radoznao, beskrajno maštovit, ponekad raspojasan... Hvalio se mišicama, voleo ja da pliva i sunča se, druge nagonio da vežbaju s nji­me gimnastiku...“ Dakle, zamijenimo u našoj svijes­ti jednu, „plačljivu“ sliku sa jednom odvažnom sli­kom! Ja sam prvi – za!
Nepretencioznost, istorijsko-dokumentarna obilatost materijala, svojevrsna stručnost, lakofeljtonski način pisanja, faksimilna svjedočanstva, autorove trenutačne refleksije u obliku komparacija, i, najposle, vidljiva ljubav spram pjesnika i njegove poe­zije – odlike su ove knjige, koje ju čine vrlo za­hvalnim priručnikom uz lektiru o Branku Badičeviću, naročito dobrodošlu srednjoškolcima, a, bog­me, i svakom onom koji pretendira na vjerodostojnost.

(1985) 

Dragomir BRAJKOVIĆ

Feljton Nenada Grujičića Branko, pesnik mladosti, pisan popularnim stilom, i nema nameru da nam nekim senzacionalnim otkrićima pokaže kako ovo ili ono ne znamo o Branku. Ali nam, na daskretan način – nizom svedočenja Brankovih savremenika i višestruko karišćenom literaturom – ipak pokazuje kako su dosadašnja saznanja i onaj stereotip pesnika – stradalnika na jednoj, i pesnika – obešenjaka i zanesenjaka na drugoj strani, preuski da bismo u potpunosti obuhvatili poeziju Branka Radičevića. U ovoj poeziji je još mnogo toga zagonetnog, neispitanog i privlačnog.
Nenad Grujičić ne prati samo životna staništa ovog pesnika, već i sva duhovna izvorišta i boravišta. Sa posebnim pijetetom, autor piše o Branku – pesniku, ali se i sa strašću istraživača upušta u ispitivanje dokumenata o pesnikovu životu i stvaralaštvu.
Po uzoru na opsežnije romansirane biografije, Grujičić, u sažetom i stilski popularnijem obliku, prati životni i stvaralački put Branka Radičevića. Ima sluha za odjek njegovih dela tako reći do naših dana i odnos svih pokoljenja prema Brankovu imenu i delu. Grujičić ispisuje ne samo jednu biografiju već i složenu istoriju duhovnih strujanja.
Vešto koristeći već poznate književne činjenice i istorijska fakta, Grujičić ih dovodi u vezu, te tako njegov feljton može biti i izvor određenih saznanja, kako o Branku Radičeviću, tako i o vremenu u kome je pesnik živeo i stvarao.
Ovakav pristup, naravno, uz korišćenje određene naučne literature, i korišćenje prepiske, anegdota i svega onoga što pobliže i podrobnije objašnjava pesnika, pretpostavlja njegovo vreme i delo. Možemo konstatovati da je Grujičić našao odista pravu meru: ni jedna od ovih stvari vije prevagla, već su sve one u strogoj funkciji da se kaže i ispriča povest jednog pesnika. Reč je, u svakom slučaju, o zanimljivo koncipiranoj i dosledno ostvarenoj biografiji.

(1985)

Ljubica POPOVIĆ BJELICA

Vratiti se pesniku kao što je Branko Radičević, u nastojanju da se osvetli njegov kratki životni i pesnički put, nije nimalo lak posao. Teško je napisati novu knjigu, reći nešto nepoznato o tako značajnom pesniku o kome po­red bogate i iscrpne literature postoji i Bibliografija  Ivanke Veselinov i Teodore Petrović. Na šta, dakle, posle toliko napisa i bibliografskih jedinica ukazati? Ipak, Brankovi poštovaoci uvek pronađu, ako ne neki novi momenat iz pesnikovog života, a ono prigodni razlog da se o njemu ponovo prozbori.
Književnik Nenad Grujičić učinio je napor da jednostavno i prirodno naslovljenom knjigom Branko pesnik mladosti progovori o Vukovom saborcu, o čudotvorcu pesničkog jezika; kako i glasi prvi od 23 teksta ove knjige. Na samo nešto više od pedeset stranica Grujičić priča, prenosi kazivanja o Branku, u stvari, objedinjuje na jednom mestu fragmente svog feljtona publikovanog u listu „Dnevnik“.
Unekoliko postoji već slična knjiga o Branku. Uspomene i oglede skupio je i hronološki nadovezao Đuro Gavela. Trideset pet tekstova svrstao je u tri tematske celine. Sećanja počinju od Brankovog oca Teodora, preko Vuka i Daničića, sve do Mihizovih razmišljanja. Činilo se da je ceo Brankov životopis dat. Međutim, ostalo je još zapisa u štampi, neosvetljenih inicijativa i akcija, memoarskih zapisa. To je verovatno podstaklo Grujičića da se odluči za neke reprezentativnije zapise, koji bi bili fragmentarno, ili u celini dati, i tako mogli stvoriti kompletniju sliku, nužniju i potrebniju.
Kada bi u jednoj reči trebalo saopštiti utisak koji se nameće već posle čitanja  prvih stranica, onda bi on gla­sio da je reč o jednoj knjizi koja može prevashodno da zainteresuje đake, ali i širi čitalački krug. Pisana popularnim stilom, ilustrovana odgovarajućim fotosima i faksimilima iz pesnikove zaostavštine, približava se onom redu knjiga koje su kao priručna građa potrebne biblioteci.
Sam naziv knjige, Branko pesnik mladosti, govori o koncepciji za koju se autor odlučio, ali istovremeno i o obavezi da se o poeti romantizma iznese što neophodnija građa, uz sve one druge prateće elemente, koji bi doprineli da čitalac, i pored postojećeg znanja, neposrednije priđe pesniku, da prati životnu putanju i odjeke strujanja njegovih poetskih žica.
Podacima o Brankovom rodoslovu,   pesničkom   razvoju,   rastu   i dometima, o vremenu i jednoj književnoj epohi, Grujičić ispisuje elementarnu sliku. Ukazuje na činjenicu da je o Branku kao pesniku u nas kasno progovoreno. Njegovi prijatelji, sabesednici po peru i savremenici dugo nisu hteli, smeli, pa ni mogli otkriti da se u Branku sa­mom i njegovoj razigranoj poetskoj liri krije neuobičajeno, vizionarsko, trajuće štivo.
Brankova knjiga Pesme bila ja prećutkivana i 1847. i 1848. godine. O njoj trag ne ostavlja ni dr Jovan Subotić u Letopisu Matice srpske, mada tu godinu pominje kao znamenitu po Vukovom, Daničićevom i Njegoševom naslovu. Brankovu knji­gu ne beleži ni bibliografija Popovićeve Podunavke. Pominje je prvi put, samo kao bibliografsku jedinicu u nizu drugih, Aleksandar Andrić u svom kalendaru Zimzelen, i to tek dve godine nakon njene pojave. Mnogo godina docnije o Branku se tek nešto više saznalo. Usledila su nova interesovanja i inicijative.
Ukazujući na to, Grujičić pominje neke od ocena njegovih savremenika, kao i docnijih tumača. Osvetljavajući na taj način Branka, ukazuje istovremeno i na osnovnu genezu njegovog književnog dela, primereno zadržavajući se i na analizi pojedinih poetskih priloga. Osvetljene su još jednom, u najosnovnijim crtama, Brankova ljubav prema životu i njegovim radostima, lepota u razigranom viđenju sveta, bogatstvo likova i pejzaža prožetih danima jedne mladosti. Najposle,  osvetljena je jedna  pesnička sudbina, vredna i lepršava. To su dobili čitaoci, a Branko još jednog biografa.

                                                                          
(1985)

Boro KAPETANOVIĆ

Povodom sto šezdeset godina od rođenja jednog od naših najslavnijih i najboljih pjesnika svih vremena Branka Radičevića,     novosadski Dnevnik donio je u trinaest nastavaka izuzetno zanimljiv i rukom majstora pisan feljton Nenada Grujičića.
''O malo kojem'', veli Grujičić, ''našem pesniku stvoren je takav mit kao o Branku Radičeviću koji je umro mlad, u dvadeset devetoj godini, ostavivši u nasleđe svega pedeset tri lirske i sedam epskih pesama, dva odlomka epskih pesama, dvadeset osam pisama i jedan odgovor na kritiku. Kod najbližih prijatelja, poznanika i rodbine obožavan i poštovan, a kod tadašnjih vlasti i skorojevićevskog graždanstva ignorisan i sputavan, Branko je za kratkog, ali dinamičnog života, stvorio originalno pesničko delo koje je predstavljalo prekretnicu u razvoju našeg moderog pesništva''.
Zbilja je trebalo imati jako osjetljivo pero i krajnje sabran razum pa kao Grujičić taktično (za razliku od mnogih naših „feljtonista“ koji se tako neslano umiju umetnuti u činjenično stanje) i čitljivo, a ponaosob istinito, ispisivati istoriju jednog genija. Što drugo reći kad pisac za pjesnika Radičevića primjećuje da u običnim školskim zadacima, u to vrijeme gotovo dječačić, ispisuje ovakve stihove: ''Zbogom, Du­nave, reko lepa, koji noge ovoga slatkog mesta zapljuskuješ srebrnim talasom! Zbogom, o reko, u čijim sam valovima često rashlađivao žar svog tela i često se, brzinom munje, preko čistote tvog zrcala klizio u čunu.'' Nije se, znači, Grujičić dao zavesti nekakvim tajanstvenostima oko samog Branka i sam „krojiti ili rasuđivati“ nego je izložio stvar, a nama ostavio da presudimo sami.
Evo podatka o pjesnikovoj smrti u dalekom i hladnom Beču toga do­ba, 18. juna 1853. godine. Mina Karadžić, kćerka Vukova a ljubav Brankova, kaže da je pjesnik izdahnuo na rukama njene majke Ane. Kosta Vujić, međutim, prenosi Lazaru Zaharijeviću, čijem zapisanom sjećanju i dugujemo ovaj podatak, doslovno riječi služavke Brankove o pjesnikovim zadnjim trenucima života: ''Oko pola deset sati zazvoni i ja uđem u sobu i zapitam šta želi.
Pomozite mi – reče – da se okrenem duvaru. Učinim po želji i okrenem ga, a on će na to na nemačkom: Leben Sie wohl!'' Po ovom svjedočanstvu bijahu to posljednje riječi pjesnikove kojima je služavki poželio sve najbolje u životu, a potom izdahnuo. Pisac feljtona ne želi da nam sugeriše, da nas navodi na svoje, nego jednostavno nudi činjenice.
Ima u ovom feljtonu još niz zanimljivih i vrijednih podataka, manje, više ili nikako poznatih široj javnosti. Jedan je svakako i taj da je iza pjesnika ostala samo jedna originalna fotografija, dagerotipija Anastasa Jovanovića, prvog srpskog fotografa. Sve ostalo su sjećanja i pretpostavke, idealizovani portreti. Brankov lik, ovaj kog mi poz­najemo, zapravo je djelo slikara koji su ga ''portretisali''  po sjećanju. I oni se međusobno razlikuju.
Ovaj feljton, takođe, demantuje i sve one koji su mislili da je pjesnik bio „rajski đulić“, bezbrižan, nestašan, romantičar, milina od pisca. Takva se (pogubno loša) slika o njemu provlači i po udžbenicima iz kojih nam djeca uče lijepu književnost, a eto nije tačna. Tačno je da je Branko bio lijep i stasit momak, i da su ga djevojke ljubile puno, ali bogme i patnik veliki, ne imajući katkad novca ni za jedno pismo, a kamoli za parče hljeba. Bečke podstanarske sobe jakih zima bijahu vlažne i memljive. Ali je Branko bio snažan, radio fiskulturu koja je bila tada popularna. Bio je u svakom pogledu velik, ali eto, dogodilo se da ga smatramo prije svega romantičnim,  van stvarnosti, da zahvaljujući tome stvorimo potpuno iskrivljenu sliku o pjesniku mladosti i života–  kakav je uostalom sam Branko bio i dušom i tijelom... Dobar feljton Nenada Grujičića. Lijep dar iskrenim poštovaocima Brankovog djela.

(1984)