O Vrvežu

Zilhad KLJUČANIN

Naslov Vrvež primjeren je ovoj zbirci. Naslov, s jedne strane, tačno fiksira koordinate tematskog; a s druge, izvedbeno-formalnog. Ovu knjigu, u širem smislu, možemo nazvati tematskom. Istraživački, njen poetski vidokrug obuhvaća jedan određen sloj ljudi, i ljudskog u njima; jednu, može se slobodno reći, klasu ljudi u njenom egzistencijalu. Ta klasa je onaj surogat socijalističkog društva koji živi u provinciji, ili na periferiji; narod ni gradski ni seljački, amalgam obadvoga, „ni tamo ni ovamo". Impresivne su slike koje nam Grujičić nudi o tom svijetu, garnirane primjerenom etnopsihologijom. Tu obitavaju slike: straćara, mansardi, skrpljenih sobičaka, dječjeg proliva, iskuhanog veša, pijačnih tezgi, žena-pregačulja, abortusa, svatovskih veselja... Mišljenje inherentno tim slikama gentilno je, po izvorištu, i izvorištem određeno. Monohromatski okoliš jedino probija sjećanje na zavičaj kao posljednja svijetla vizija u glavi. Mada nade gotovo i nema. Grujičić o nadi kaže:

(...) Uzdajmo se u tkane rite,
sirotinjske mrve,
maske
i trikove.
Uzdajmo se u poreklo majke,
njene krvave oči...
Uzdajmo se u razvrat sna. (...)

Ni san, znači, nije taj koji nivelira, i on je izrečen sa riječju (razvrat) koja i na danjem svjetlu nuđa najviše tomu čovjeku. Ci­klus Bestidnice najuspjeliji je u tomu domenu provincijsko, i periferijsko, tematskog. Ciklus pjeva o ljubavi, spolnoj ljubavi, jer je ona ovdje jedini vid ne samo nježnosti, već i načina živovanja kao bijega od okoliša.

(1985)

Ranko RISOJEVIĆ

 U svojim najboljim pjesmama, koje pretežu u Vrvežu, Nenad Grujičić je uspio da progovori svojim glasom, svojom nutrinom, svojom utrobom, i da taj govor bude apsolutno rezonantan sa našim čitalačkim osjećanjem. To je sprega stvaranja i recepcije umjetničkog djela bez koje nema ni čarolije umjetnosti uopšte. Grujičić vrši svoju inventuru svakodnevice, svega onoga što je Hese nazvao „feljtonskim dobom” a u kome se gušimo bez nade da ćemo isplivati. Grujičić svojom poetikom govori da ćemo isplivati tek ako sagledamo sav kal svakodnevice kojim smo okruženi i u kome stojimo. Njegovi stihovi su to sagledavanje, to stvaranje jednog svijeta u kome ćemo ugledati sebe, kao
u negativu,  prelomljenog kroz ogledalo suptilne ironije.
Kao da se susrećemo sa novim Krležinim disciplusom koji je progovorio svojim glasom. Nema konačnih istina, nema apsolutnih djela koja bi svakome bila sve. U pjesmi Knjiga Nenad Grujičić taj odnos dovodi do kraja. Šta je kome knjiga? Jedna, sve, bilo koja?! Može li ona da „bira čitaoca” ili na kraju pjesniku ostaje da sve to podvrgne ironičnom podsmijehu!
Upravo pjesma kojom se završava Vrvež, Tihi lament, predstavlja konačan obračun pjesnika sa svijetom lažnih vrijednosti, u kome se on pokušava snaći, jer je u tom svijetu poezija, da se i sam poslužim jednom banalnom usporedbom, kao riba na suvu. Šta je preostalo pjesniku? Da pronalazi nove izražajne mogućnosti prekrajajući jezik. Ono što je uradio Nenad Grujičić u izvanrednoj pjesmi Krišom:

          Ući u narod,
          virkajući kao utvara,
          tamo-amo:
          šta jede,
          šta sanja?

          Razlistati latice istine,
          zapevati moćne pesme,
          operušati laž.

          Gromom obasjan,
          izabran,
          danju, noću tutnjati o sreći,
          s nokta oduvati javu.

          U srebrno se nebo dići ko ptić.

(1986)

Ivan NEGRIŠORAC

Grujičić je pesnik vrlo izrazite poetične konzistentnosti, no i pesnik sklon izvesnim menama u okviru početnog opredeljenja: primetno je, tako, neprestano stilsko obogaćivanje i naprezanje jezika, tematsko-motivsko pomeranje, kao i izmene akcenata stavljenih na pojedine segmente tonaliteta. Pri tome ostalo je trajno usmerenje ove poezije na socijalnim aspektima stvarnosti, te se pesnički čin sugeriše kao vrsta kritičke reči namerene da se odredi prema nekim osnovnim pitanjima društva i svakodnevice.
Jedna od osobenosti koja Grujičića izdvaja iz kruga mlađeg pesništva jeste i specifična prozirnost njegovog jezika. Ako bismo pokušavali da kontekstualizujemo te strukturne aspekte njegovog pesništva onda bismo to mogli učiniti uz pozivanje na skorija iskustva nekih pesnika, ali i uz naglašavanje izmena koje je Grujičić postepeno unosio. Prva knjiga, Maternji jezik, tako, prizivala bi jezičku neposrednost Stevana Tontića, istina lišenu žestine i izazivačke grubosti ovog pesnika, da bi se vremenom – a to biva jasno pogotovo u knjizi Vrvež – ta iskustva pomerila ka složenijim zahvatima što prizivaju u sećanje radove Raše Livade, Simona Simonovića, Miroslava Maksimovića i Duška Novakovića.
Ne treba posebno naglašavati da je pesnik, pri tom, očuvao prepoznatljivost i posebnost sopstvenog rukopisa, ali vredi istaći da će se na liniji takvog obogaćenja jezika, primetnijeg u prvom delu Vrveža (pogledajmo samo pojavu novih; ranom Grujičiću nesvojstvenih, nešto slobodnijih epiteta: „havarisane babetine“, „socrealistični kamioni“, „kilogramska ljubav“, „javni golubarnik“, „literarni kašalj“ i sl.), pojaviti i tekstovi koji spadaju među najbolja ostvarenja ovog pesnika. No, u jezičkim slobodama Grujičić zaista ne ide predaleko: njegove jezičke igre, sintagme, metafore, simboli, priče i sl. poseduju vrlo čvrste ključeve za semantičko otvaranje teksta. Jezik ovog pesnika, stoga, vrlo je razborit, promišljen i jasno vođen, a tome razloge valja tražiti i u tematskim slojevima pesničke strukture.
Da je to zbilja tako svedoči i činjenica da se tematsko usmerenje Grujičićevih pesama relativno lako može odrediti. Pesnik, po pravilu, jasno zna o čemu peva. On se ne prepušta asocijativnim lomovima osnovne tematske linije, on se od te linije ne udaljuje previše, a ako udaljavanja ima onda se ono doživljava kao blago stilsko proširivanje prostora koje treba začiniti sitnim – doduše, ne i nevažnim – dodacima. Naslov je našeg pesnika najčešće vrlo precizna informacija, on je uputa čitaocu – često sasvim neposredna, ponekad ironijom zakriljena – kojim smerom krenuti.
Te upute ne zavode na pogrešan trag i gotovo bez ostatka usmeravaju ka socijalnim činiocima tematskog potencijala. Ako je u prvoj knjizi, Maternji jezik, i bilo izvesnih elemenata iz drugačijih sfera, svojom drugom i trećom zbirkom Grujičić nedvosmisleno precizira kako svoja interesovanja za određeni tip književne građe, tako i dar razboritog odnosa prema izvesnim problemima svakodnevice i društvenog života. Ono što, pak, izrazitosti kritičke percepcije onemogućuje svođenje teksta na satiričnu jednosmernost, jeste opredeljenje pesnikovo da se više poigrava jezikom nego temom, te pre možemo govoriti o satiričkim potencijama nego o celovitoj žanrovskoj određenosti.
Stoga u pesmama s lakoćom prepoznajemo pogotke u raznovrsne društvene karaktere (malograđanski hedonizam, provincijalna svest, psihologija zavičajnosti, ćiftinska sumnjičavost prema duhovnim vrednostima i sl.), no nema se utisak da je to primarni cilj poetske igre. Autor najčešće progovara sa tačke gledišta veoma približene mentalitetu koji ironizuje, a ređe govori s pozicija prosvetljenog sudije.
U okviru svog kritičko-poetskog programa Grujičić koristi tematski registar koji se ne može oceniti kao preterano širok. Angažman ovog pesnika, pri tom, počiva na ironijsko-humornoj jezičkoj akciji. Pesnik preuzima jezičke belege, uvodi ih u perspektivu poetskog subjekta (bilo da naprosto pripoveda u trećem licu, bilo da se obraća sagovorniku, bilo da se ispoveda), te takvim prirodnim izricanjem/ iskazivanjem „vlastitog“ stava unosi motivsku napetost koja i sačinjava osnovni mehanizam „oživljavanja“ bića pesme.
Jedan od boljih tekstova u knjizi, Obnov,a mogao bi poslužiti kao valjan primer za eksplikaciju pomenutog postupka. Već pri ovlašnoj analizi uočićemo da se prozirnost Grujičićevog pevanja iskazuje i kroz mogućnost vrlo preciznog definisanja tematskog opterećenja pojedinih strofa. (Parafraza se, tako, sama po sebi nameće kao kritični postupak sasvim letimičan, bez one oznake o njenoj „jeretičnosti“.) U prvoj strofi dakle, pesnik evocira sliku prohujalog ašikovanja „pod pendžerima straćara“, da bi u narednoj ocrtao savremenu deformaciju te izvorne ljubavne situacije – seksualnost više nije bezazleni plač pod prozorima, već prodaja tela na svetskoj pijaci („Sad mamlazi / za velike pare, / daljem Evrope, / na kolenima prelamaju / havarisane babetine“); Treća strofa pak, vratiće u lirski fokus provincijske slike gde se, uz san o privrednom rastu, budi i san o dalekom, velikom svetu, svetu u kome se (a to je već četvrta strofa) brišu sećanja na rodni kraj već time što „tu ne krči sevdalinka / u tvom tranzistoru“. Motivska napetost: ašikovanje –prodaja tela, provincija – veliki svet, realnost – željeni svetovi biće tenzioni kostur ove pesme, te uz neke zanimljive dodatke na mikrostrukturnom planu (vidi, na primer, stihove: „socrealistički kamioni / i dan-danas izlivaju / vreli katran / na koprive i ljubičice“), čine od pesme Obnova jednu od boljih Grujičićevih pesama obeleženih kritičkim tonom.
Rekosmo već da tematski registar poezije u knjizi ''Vrvež' nije preterano širok, no ti nekoliki rukavci – intima, seksualnost, zavičaj, porodica, politika, malograđanski duh, i sl. – stiču se, bez ostatka gotovo, u motivskom prostoru svakodnevice. Tako ovaj pesnik svoje pevanje otkriva ne kao potragu za uzvišenim smislovima, već kao raskrivanje uhodanog mehanizma svakodnevice: i društvenog života koji lažne likove nude kao one prave. Uzvišeni smislovi ukazuju se tek kao čestice u jednoj prljavoj igri koju socijalna stvarnost pokreće. Ljubav  nije ljubav već je to ogoljena seksualnost (Obnova) pesništvo nije uzvišena delatnost bliska bogovima već rad koji se administrativnim igrama ukazuje bez društvene osmišljenosti (Klima), čak ni „daljine više nisu daljine“ (Razdaljine) a svekolika stvarnost ove poezije ukazuje se kroz izglobljenost iz osnovnog ležišta!

(1985)